آزمایش NIPT غربالگری غیرتهاجمی در دوران بارداری

آزمایش NIPT غربالگری غیرتهاجمی در دوران بارداری

آزمایش NIPT چیست؟

آزمایش NIPT مخفف (Non-Invasive Prenatal Testing) یا «غربالگری غیرتهاجمی دوران بارداری»، یک آزمایش خون ساده است که در دوران بارداری انجام می‌شود و با بررسی DNA جنین که در گردش خون مادر است، احتمال وجود برخی ناهنجاری های کروموزومی را ارزیابی می‌کند. در دوران بارداری، بخش کوچکی از DNA جنین از طریق جفت وارد جریان خون مادر می‌شود. به این قطعات DNA در خون مادر، DNA آزاد جنینی (cell free DNA, cfDNA) گفته می‌شود. آزمایش NIPT با تحلیل این قطعات، خطر برخی آنوپلوئیدی های شایع را تخمین می‌زند. این آزمایش تشخیصی نیست؛ یعنی بیماری را تأیید یا رد نمی‌کند، بلکه فقط نشان می‌دهد که احتمال وجود یک مشکل کروموزومی کم است یا بیشتر از حد انتظار است.

NIPT یک آزمایش غربالگری (Screening Test) است، نه تشخیصی و نتیجه آن احتمال خطر را نشان می‌دهد و تشخیص قطعی محسوب نمی‌شود.

چرا آزمایش NIPT انجام می‌شود؟

هدف از انجام آزمایش NIPT، کمک به شناسایی زود هنگام بارداری هایی است که احتمال بیشتری برای ناهنجاری های کروموزومی دارند. این آزمایش ممکن است به‌ویژه در شرایط زیر توصیه شود:

• وجود سابقه ناهنجاری کروموزومی در فرزند قبلی
• مشاهده یافته های مشکوک در سونوگرافی
• نتایج غیرطبیعی در سایر تست های غربالگری بارداری

در حال حاضر، بسیاری از انجمن های علمی معتبر توصیه می‌کنند که اطلاعات مربوط به NIPT در اختیار همه زنان باردار قرار گیرد تا بتوانند آگاهانه درباره انجام آن تصمیم بگیرند.

انجام آزمایش NIPT چگونه است؟

برای انجام این آزمایش، تنها یک نمونه خون از مادر گرفته می‌شود (حدود 10 سی سی). این نمونه به آزمایشگاه ارسال شده و DNA آزاد جنینی موجود در آن استخراج می‌شود. آزمایش NIPT کاملاً ایمن است و هیچ خطری برای مادر یا جنین ندارد، زیرا هیچ گونه مداخله ای در داخل رحم انجام نمی شود.

آزمایش NIPT چه مواردی را بررسی می‌کند؟

آزمایش NIPT همه بیماری های ژنتیکی را بررسی نمی‌کند، اما معمولاً برای شایع ترین اختلالات کروموزومی به کار می‌رود، از جمله:

• تریزومی ۲۱ (سندرم داون)
• تریزومی ۱۸ (سندرم ادوارد)
• تریزومی ۱۳ (سندرم پاتو)
• اختلالات مربوط به کروموزوم‌های جنسی (X و Y)

بررسی کروموزوم های جنسی، علاوه بر پیش‌بینی جنسیت جنین، می‌تواند برخی شرایط ژنتیکی مانند سندرم ترنر (45X)، سندرم کلاین فلتر (47XXY)، Supper Female (47XXX) و Supper Male (47XYY) را نیز غربالگری کند. دامنه بررسی این آزمایش می‌تواند متناسب با نوع آزمایش انتخاب شده متفاوت باشد و در مشاوره پیش از آزمایش، به‌طور کامل توضیح داده می‌شود.

بسته به نوع پنل انتخابی، برخی آزمایشگاه ها امکان بررسی محدوده وسیع‌تری از ناهنجاری ها (مانند برخی CNV ها) را نیز ارائه می‌دهند.

چه مواردی توسط NIPT بررسی نمی‌شود؟

• بیماری های تک‌ژنی (Single-gene disorders)
• جابجایی های کروموزومی متعادل (Balanced translocations)
• بسیاری از ناهنجاری های ساختاری کروموزومی
• اغلب بازآرایی های کوچک کروموزومی (مگر در پنل‌های خاص)

آزمایش NIPT چه زمانی انجام می‌شود؟

آزمایش NIPT از هفته دهم بارداری به بعد قابل انجام است همزمان با غربالگری سه ماهه اول. در صورت نیاز، در سه‌ ماهه دوم نیز قابل انجام است (تا حدود ۲۰–۲۲ هفته یا حتی بعدتر)، ولی از نظر مدیریت بالینی، انجام زودتر این آزمایش منطقی تر است. پیش از هفته ۱۰، به علت پایین بودن میزان fetal fraction (درصد DNA جنینی در خون مادر)، احتمال نتیجه غیرقابل گزارش (No-call) افزایش می‌یابد.

دقت آزمایش NIPT چقدر است؟

دقت آزمایش NIPT به نوع اختلالی که بررسی می‌شود بستگی دارد. این آزمایش برای تشخیص خطر سندرم داون (تریزومی ۲۱) دقت بسیار بالایی دارد و حدود ۹۹٪ موارد را به درستی شناسایی می‌کند. برای تریزومی ۱۸ و تریزومی ۱۳ دقت آزمایش کمی کمتر است، اما همچنان در مقایسه با روش های غربالگری قدیمی تر، بسیار قابل اعتماد محسوب می‌شود. یکی از مزایای مهم NIPT این است که نسبت به آزمایش هایی مانند کواد اسکرین یا آزمایش های غربالگری سنتی، نتیجه مثبت کاذب بسیار کمتری دارد؛ یعنی احتمال اینکه آزمایش به اشتباه وجود مشکل را گزارش کند، کمتر است. با این حال، چون NIPT یک آزمایش غربالگری است، در صورت دریافت نتیجه پرخطر، برای تأیید نهایی از آزمایش های تشخیصی مانند آمنیوسنتز استفاده می‌شود.

آیا آزمایش NIPT جنسیت جنین را مشخص می‌کند؟

بله. آزمایش NIPT می‌تواند جنسیت جنین را نیز با دقت بالا پیش‌بینی کند، زیرا کروموزوم های جنسی جنین را بررسی می‌کند.

نتیجه آزمایش NIPT چه معنایی دارد؟

نتیجه آزمایش NIPT معمولاً به صورت «ریسک پایین» یا «ریسک بالا» برای هر اختلال گزارش می‌شود. ریسک پایین به این معناست که احتمال وجود آنوپلوئیدی کم است. ریسک بالا نشان می‌دهد که احتمال آنوپلوئیدی بیشتر از حد معمول است، اما همچنان به معنی تشخیص قطعی نیست. در برخی موارد ممکن است نتیجه ای گزارش نشود (No-call)، مثلاً زمانی که مقدار  DNA جنین در خون مادر کافی نباشد. در این شرایط، تکرار آزمایش یا بررسی‌های تکمیلی پیشنهاد می‌شود.

اگر نتیجه NIPT غیرطبیعی باشد چه باید کرد؟

در صورت گزارش ریسک بالا، پزشک ممکن است انجام آزمایش‌های تشخیصی را پیشنهاد دهد. این آزمایش‌ها می‌توانند وجود یا عدم وجود اختلال را به‌طور قطعی مشخص کنند، از جمله:

• آمنیوسنتز (هفته ۱۵ بارداری)
• نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) (بین هفته ۱1 تا ۱۳ بارداری)

پیش از انجام این بررسی‌ها، مشاوره ژنتیک می‌تواند به درک بهتر نتایج و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.

آیا انجام آزمایش NIPT ضروری است؟

انجام آزمایش NIPT اجباری نیست، اما برای بسیاری از خانواده‌ها یک انتخاب آگاهانه و اطمینان بخش محسوب می‌شود. این آزمایش با یک نمونه خون ساده از مادر، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره احتمال برخی اختلالات کروموزومی جنین ارائه دهد. بسیاری از والدین از NIPT به‌عنوان روشی ایمن و دقیق برای کاهش نگرانی های دوران بارداری و تصمیم‌گیری بهتر درباره مراحل بعدی مراقبت های بارداری استفاده می‌کنند، به ویژه زمانی که نیاز به بررسی‌های تکمیلی وجود دارد.

مواردی که NIPT توصیه نمی‌شود یا تفسیر آن قابل اعتماد نیست

1. سن بارداری کمتر از 10 هفته به علت fetal fraction پایین و احتمال No-call بالا
2. بارداری مولار یا مشکوک به مولار که cfDNA غیرطبیعی و نتایج گمراه‌کننده خواهد بود.
3. وجود بدخیمی فعال در مادر، چون تومورها cfDNA آزاد می‌کنند و ممکن است نتایج آنوپلوئیدی کاذب متعدد گزارش شود.
4. پیوند عضو یا انتقال خون اخیر (به‌ویژه ≤4 هفته گذشته) cfDNA فرد دهنده ممکن است باعث اختلال در تفسیر شود.
5. Mosaicism یا آنوپلوئیدی مادری شناخته‌شده مثلاً: مادر با ,45X/46,XX mosaic یا موزائیسم کروموزومی دیگر می‌تواند باعث مثبت کاذب در جواب تست شود.
6. Vanishing twin بقایای cfDNA جنین از دست رفته ممکن است تا هفته ها باقی بماند و منجر به افزایش False positive
7. بارداری چندقلویی با ≥3 جنین که دقت آزمایش کاهش می‌یابد و برخی پلتفرم ها اصلاً پذیرش نمی‌کنند.
8. در صورت وجود یافته سونوگرافیک ماژور مثلاً NT بسیار بالا و یا ناهنجاری ساختاری واضح

در موارد بالا, بهتر است مستقیماً تست تشخیصی (CVS/Amnion) انجام شود، نه NIPT.

⚠️ مواردی که باید آزمایش NIPT با احتیاط تفسیر شود

• BMI بالا در مادر (low fetal fraction)
• مصرف LMWH یا همان Low-molecular-weight heparins
• جنین حاصل از IVF با donor egg (تخمک اهدایی)

نکات مهم برای مشاوره ژنتیک آزمایش NIPT

• فقط یک تست غربالگری یا screening است.
• برای آنوپلوئیدی‌های شایع (T21, T18, T13) طراحی شده است.
• برای سندرم های تک‌ژنی یا structural rearrangement مناسب نیست (مگر پنل‌های خاص).

پیام پایانی

آزمایش NIPT ابزاری پیشرفته در غربالگری ژنتیکی دوران بارداری است که بدون ایجاد خطر برای مادر و جنین انجام می‌شود. آگاهی از توانمندی‌ها و محدودیت‌های این آزمایش، همراه با دریافت مشاوره تخصصی، به خانواده‌ها کمک می‌کند با آرامش و اطمینان بیشتری مسیر بارداری را طی کنند.

پرسش‌های متداول

1. آزمایش NIPT چیست و چه فرقی با غربالگری‌های قدیمی دارد؟ NIPT یک آزمایش خون ساده از مادر است که DNA جنین موجود در خون مادر را بررسی می‌کند و نتیجه مثبت کاذب خیلی کمتر از غربالگری‌های قدیمی مثل کواد اسکرین دارد.
2. از چه هفته‌ای می‌توان NIPT را انجام داد؟ از هفته ۱۰ بارداری
3. آیا NIPT برای مادر یا جنین خطر دارد؟ خیر، کاملاً ایمن است و فقط یک خون‌گیری ساده از مادر انجام می‌شود.
4. اگر نتیجه «ریسک بالا» باشد یعنی جنین حتماً مشکل دارد؟ خیر، فقط احتمال بالاتر است. باید با آمنیوسنتز یا CVS تأیید شود.
5. اگر نتیجه «ریسک پایین» باشد دیگر نیازی به آزمایش دیگری نیست؟ معمولاً خیر، اما تصمیم نهایی با پزشک و بر اساس شرایط شما است.
6. آیا NIPT جنسیت جنین را مشخص می‌کند؟ بله، با دقت بسیار بالا جنسیت را هم نشان می‌دهد.
7. آزمایش NIPT در بارداری دوقلو معتبر است؟ بله، قابل انجام است اما دقت آن کمی کمتر از بارداری تک‌قلو است.
8. آیا NIPT همه بیماری‌های ژنتیکی را تشخیص می‌دهد؟ خیر، فقط شایع‌ترین اختلالات کروموزومی را غربالگری می‌کند؛ بیماری‌های تک‌ژنی یا مشکلات ساختاری کروموزومی را نشان نمی‌دهد.

منابع

1. Ye, Q., Huang, G., Hu, Q., Man, Q., Hao, X., Liu, L., … & Jin, Z. (2024). Performance evaluation of noninvasive prenatal testing in screening chromosome disorders: A Single-Center observational study of 15,304 consecutive cases in China. International Journal of Women’s Health, 563-573.
2. Samura, O. (2020). Update on noninvasive prenatal testing: A review based on current worldwide research. Journal of Obstetrics and Gynaecology Research, 46(8), 1246-1254.
3. Kim, H., Park, J. E., Kang, K. M., Jang, H. Y., Go, M., Yang, S. H., … & Shim, S. H. (2024). Clinical evaluation of noninvasive prenatal testing for sex chromosome aneuploidies in 9,176 Korean pregnant women: a single-center retrospective study. BMC Pregnancy and Childbirth, 24(1), 93.